Od 12 czerwca w całej Unii Europejskiej zacznie obowiązywać pełny pakiet migracyjny. Choć formalnie wszedł on w życie już 11 czerwca 2024 roku, przez ostatnie dwa lata trwał okres przygotowawczy przeznaczony na wdrażanie nowych regulacji przez państwa członkowskie.
Oficjalnym celem pakietu jest stworzenie wspólnego systemu zarządzania migracją i azylem, wzmocnienie ochrony granic zewnętrznych UE, usprawnienie procedur azylowych oraz wprowadzenie mechanizmu solidarności między państwami członkowskimi. Krytycy nowych przepisów obawiają się jednak, że w praktyce mogą one doprowadzić do zwiększonej presji migracyjnej na kraje, które dotychczas nie były głównym celem napływu migrantów.
Polska została zwolniona z obowiązku uczestnictwa w mechanizmie solidarnościowym. Oznacza to, że obecnie nie będzie musiała ani przyjmować migrantów relokowanych z innych państw UE, ani wnosić opłat finansowych z tytułu odmowy ich przyjęcia. Mimo tego rząd zapowiada, że nie zamierza wdrażać wszystkich zapisów paktu.
Wiceminister spraw wewnętrznych i administracji Maciej Duszczyk poinformował, że Polska zamierza stosować jedynie te rozwiązania, które wzmacniają bezpieczeństwo granic i uszczelniają politykę migracyjną. Jednocześnie podkreślił, że część regulacji budzi poważne zastrzeżenia ze względu na potencjalny wpływ na bezpieczeństwo państwa.
Jak zaznaczył, zarówno obecny, jak i poprzedni rząd wskazywały, że niektóre elementy pakietu mogłyby osłabić skuteczność ochrony granic. Jego zdaniem szczególnie niebezpieczne byłoby wdrożenie przepisów, które mogłyby zostać wykorzystane przez Rosję i Białoruś w ramach działań związanych z presją migracyjną na granicy zewnętrznej Unii Europejskiej.
Rząd deklaruje natomiast gotowość do wdrożenia tych rozwiązań, które uznaje za korzystne. Chodzi między innymi o nowe zasady dotyczące powrotów migrantów, przepisy mające przeciwdziałać instrumentalizacji migracji oraz mechanizmy kryzysowe pozwalające na uruchomienie zaostrzonych procedur w sytuacjach nagłego wzrostu presji migracyjnej.
Warszawa nie planuje natomiast realizacji części obowiązków związanych z tworzeniem dodatkowej infrastruktury przy granicy. Według informacji pochodzących ze źródeł unijnych chodzi między innymi o rozwiązania dotyczące organizacji zaplecza medycznego i procedur obsługi migrantów. Polskie władze argumentują, że istniejące służby dysponują odpowiednimi kompetencjami, a tworzenie nowych punktów mogłoby utrudnić skuteczną ochronę granicy z Białorusią.
Maciej Duszczyk przekonuje, że stanowisko Polski jest dobrze uzasadnione i znajduje zrozumienie nie tylko wśród wielu państw członkowskich, ale również w Komisji Europejskiej. Jednocześnie zapewnia, że rząd jest gotowy bronić swojej polityki nawet w przypadku ewentualnego sporu prawnego z Brukselą.
Gdyby Komisja Europejska uznała, że Polska nie wywiązuje się z obowiązków wynikających z prawa unijnego, mogłaby skierować sprawę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Tego rodzaju procedury są jednak długotrwałe i mogą ciągnąć się przez wiele miesięcy, a nawet lat.
Wiceszef MSWiA podkreślił również, że wejście w życie pełnych przepisów paktu migracyjnego nie oznacza natychmiastowych zmian w codziennym funkcjonowaniu państwa. Odniósł się w ten sposób do pojawiających się spekulacji o rzekomych gwałtownych zmianach w polskiej polityce migracyjnej od 12 czerwca.
Pakiet migracyjny przewiduje możliwość wyboru formy udziału w mechanizmie solidarnościowym. Państwa członkowskie mogą przyjmować migrantów, wnosić wkład finansowy lub udzielać wsparcia operacyjnego. Kraje znajdujące się pod szczególną presją migracyjną mogą zostać czasowo zwolnione z tych obowiązków. Komisja Europejska uznała, że obecnie do tej grupy należy między innymi Polska, wskazując na przyjęcie milionów uchodźców z Ukrainy oraz konieczność ochrony wschodniej granicy Unii Europejskiej.
Nowe regulacje przewidują również obowiązkowe procedury wstępnej kontroli osób przekraczających granice UE. Obejmować mają one weryfikację tożsamości, ocenę bezpieczeństwa, stanu zdrowia oraz przesłanek do objęcia ochroną międzynarodową.
Mimo zapewnień unijnych instytucji wokół paktu migracyjnego nadal narastają kontrowersje. Krytycy obawiają się, że mechanizmy solidarnościowe mogą w przyszłości prowadzić do przenoszenia części skutków kryzysów migracyjnych z państw Europy Zachodniej do krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Pojawiają się również obawy, że państwa niechętne przyjmowaniu migrantów będą zmuszone do ponoszenia kosztów finansowych związanych z odmową uczestnictwa w systemie relokacji.