Przez dziesięciolecia pozostawały poza zasięgiem czytelników. Cenzurowane przez komunistyczne władze, pomijane w resortowym, mainstreamowym i „jedynym słusznym” obiegu wydawniczym i zepchnięte na margines pamięci – dziś wracają. „Radosne i smutne” oraz „Uśmiech Lwowa” to dwie wyjątkowe książki Kornela Makuszyńskiego, które po latach milczenia doczekały się wznowienia.
W dobie postępującej ukrainizacji Polski oraz neurotycznych prób wybielania kart ukraińskiej historii, wyrwanie „Radosnych i smutnych” i „Uśmiechu Lwowa” zza krat stalinowskiej cenzury był dla mnie publicystycznym, a zarazem patriotycznym obowiązkiem, którego z satysfakcją się podjąłem.
Zapomniany Makuszyński – nie tylko autor książek dla dzieci
Dla wielu czytelników Makuszyński to przede wszystkim autor lekkich, pełnych humoru powieści dla młodzieży. Jednak jego twórczość była znacznie bogatsza i bardziej zróżnicowana. Był nie tylko pisarzem, ale także publicystą, felietonistą i uważnym obserwatorem swojej epoki.
Właśnie ta mniej znana część jego dorobku została w czasach PRL objęta cenzurą. Powód? Niewygodna tematyka, wyraziste poglądy i bezkompromisowe spojrzenie na wydarzenia historyczne początku XX wieku. Jestem przekonany, że dziś także „fajnopolactwo” spychałoby go na margines i określało mianem „oszołoma” czy „ruskiej onucy”.
Na szczęście dziś, po latach, jego zakazane teksty wracają do czytelników w niezmienionej formie.
„Radosne i smutne” – hybryda ukraińskiej dzikości i bolszewizmu
W „Radosnych i smutnych” autor przeciwstawia sobie dwie tradycje: ukraińską, okrutną, dziką i polską, romantyczną, bohaterską.
Jako świadek, tak wspomina tę pierwszą: Zdumiałby się członek paryskiego towarzystwa geograficznego, który ze zgrozą wspomina o tem, jak w czternastym wieku nowozelandczycy powiesili misjonarza, kobiety wyłupiły mu oczy i zjadły mózg, zdumiałby się i nie jechałby już po opowieści z czternastego wieku na wyspach Eioi, albo w cieśninie Torrés. Rzeczy okropniejsze działy się w środku Europy w 1918 roku. Popełniał je człowiek na pół cywilizowany, po namyśle, po przygotowaniach, z lubością i rozkoszą, chytry i czający się za węgłem, lecz ohydny w swojej psiej pokorze, jeśli został rozbrojony; wtedy pada na kolana i całuje nogi i Boga woła na świadectwo, że jest niewinny. Taka jest dziwna plugawa podłość w tym strasznym rezunie, że zbrodniarz, schwytany, lecz hardo idący na szubienicę, jest wobec niego, jak bohater wobec wściekłego psa.
Opowiadając o rewolucji bolszewickiej w Kijowie, gdzie „ziemia spływała krwią”, a „Bóg skrył się w chmurach”, autor – nie gryząc się w język – opisuje pożogę zgotowaną przez pijane, okrutne, dzikie „wnuki Iwana Gonty i Maksyma Żeleźniaka”, ukraińskich przywódców, „kanonizowanych” przez „diabła – Tarasa Szewczenkę”.
Ta książka to przestroga przed tradycją, z której dziś wyrasta ukraińskie państwo i którą karmią się ukraińskie dusze. To ostrzeżenie przed ukraińsko-bolszewickim oraz ukraińsko-niemieckim konkubinatem, który ma się niczym pączek w maśle, pomimo, iż przez stulecia „niemiecki przyjaciel uważał Ukraińca za coś niesłychanie mało podobnego do człowieka” i świadomie „podszczuwał” przeciw Polakom.
„Uśmiech Lwowa” – wzruszająca powieść o mieście „Polską obłąkanym”
Druga z przywróconych książek, „Uśmiech Lwowa”, to zupełnie inny ton – pełen ciepła, nostalgii i wzruszenia. To opowieść o mieście wyjątkowym – Lwowie, przedstawionym nie tylko jako miejsce na mapie, ale jako żywa wspólnota ludzi, tradycji i historii. Przewodnikiem czytelnika jest młody bohater, który prowadzi nas przez ulice miasta, odkrywając jego ducha i niepowtarzalny klimat.
Makuszyński pokazuje Lwów jako przestrzeń, w której najważniejsi są ludzie – ich relacje, wartości i pamięć. To książka o tożsamości, patriotyzmie i więzi z miejscem, które dla wielu Polaków ma szczególne znaczenie. Punktem kulminacyjnym powieści jest historia o Lwowskich Orlętach.
Książki zakazane – książki potrzebne
Obie publikacje łączy wspólna historia – zostały zakazane w czasach komunistycznych i przez lata nie doczekały się wznowienia. Ich powrót to nie tylko uzupełnienie dorobku Makuszyńskiego, ale również przywrócenie ważnego fragmentu polskiej literatury. Dziś, w nowym wydaniu, trafiają do czytelników jako świadectwo epoki, głos autora i materiał do refleksji nad historią, pamięcią i tożsamością. Książki można zamawiać TUTAJ.
