Okupacja niemiecka była dla Polaków Wołynia jednym z największych dramatów polskiej ludności w latach drugiej wojny światowej.
Szczególnie tragiczne były lata 1943–1944, w których ukraińscy nacjonaliści podjęli na wielką skalę krwawą rozprawę z polską ludnością. Bojówki OUN i formacje UPA, przy wsparciu części miejscowej ludności ukraińskiej, otaczały polskie wsie i osady, mordowały mieszkańców bez względu na wiek i płeć i paliły zabudowania. Organizowana samorzutnie samoobrona nie była w stanie powstrzymać naporu uzbrojonych ukraińskich nacjonalistów. Były to dramatyczne zmagania Polaków o przetrwanie, o polskość, wiarę i ludzką godność.
Przymierze faszyzmu
Armia niemiecka miała być niepokonana. I tak było, do czasów Stalingradu. Jeszcze wiosną 1942 roku sytuacja III Rzeszy wydawała się bardzo korzystna. Hitler snuł plany polityczne wobec Związku Radzieckiego i Azji. Ogromne obszary Związku Radzieckiego zostały opanowane przez Wehrmacht. Niemalże cała Europa Zachodnia od dłuższego czasu znajdowała się pod okupacją. Związek Radziecki nie poddawał się, a zgodnie z pragnieniami przywódców III Rzeszy powinien już dawno upaść pod naporem Wehrmachtu. W wyniku ciosu zadanego przez Armię Radziecką pod Stalingradem i niepowodzeń armii niemieckiej walczącej na nadwołżańskich stepach, okupant hitlerowski na Wołyniu wzmógł aktywność i terror. Równolegle w tym czasie sotnie UPA łączyły się w większe zgrupowania, aby przed nadejściem frontu wschodniego zlikwidować wszystkie polskie utrzymujące się dotąd ośrodki samoobrony. To swoiste przymierze swoim ostrzem skierowane przeciwko Polakom, miało jeden cel, mianowicie: eliminację polskości na tych ziemiach.
Styczeń 1944 roku przyniósł dalsze utrapienia. Niemcy ponosząc klęski na froncie wschodnim, podjęli szaleńcze działania na Polesiu i Wołyniu. Wołyń stał się terenem zaciętych bojów z wycofującą się armią niemiecką, sytuacja militarna na innych frontach wojny także zmieniła się na niekorzyść hitlerowców.
Bitwa o szyny
W Krasnym Borze stacjonowała dwutysięczna brygada Aleksieja Fiodorowa. Na obszarach północnego Wołynia i Polesia aktywnie działały partyzanckie oddziały radzieckie i polskie, podległe Sztabowi Partyzanckiemu. Zgrupowania te podjęły słynną „bitwę o szyny”. Wzdłuż linii kolejowych wybuchały miny, wylatywały w powietrze pociągi zdążające na Wschód, wiozące zaopatrzenie i wojska na front. Hitlerowcy szaleli, gdyż zbliżał się kres ich panowania. Wobec nasilających się akcji dywersyjnych pozostali bezsilni. Partyzanci znikali w lasach i bagnach, a obławy prowadzone przez Niemców na tym trudnym terenie nie przynosiły oczekiwanych rezultatów.
Wołyń był zapleczem frontu niemieckiego. Ściąganie kontyngentów i łupienie bogactw, które rodziła ziemia, było już bardzo utrudnione, w związku z tym do Kowla i innych miast ściągały niemieckie jednostki tyłowe, których zadaniem było organizowanie zaopatrzenia armii niemieckiej, zabezpieczanie tyłów i utrzymanie torów dla sprawnego manewru odwodami. Aby osiągnąć ten cel prowadzili walki z partyzantami na obszarach północnego Wołynia. Jak pisze Edward Prus „w sumie hitlerowcy zamierzali wprowadzić do akcji około 15 tysięcy żołnierzy, 3 tysiące banderowców oraz kilka mniejszych grup melnykowców”. Współpraca Niemców z UPA uwidoczniła się w tym właśnie okresie.
Niemiecka mordercza machina wprowadzona w ruch
Niemcy w dalszym ciągu poprzez ogłoszenia i obietnice werbowali nowych ukraińskich ochotników, uzbrajali ich, wykorzystywali między innymi do pilnowania szlaków komunikacyjnych. Ukraińscy faszyści uciekali w lasy, wiązali się z „tryzubem”, lecz to nigdy nie zniechęciło Niemców do rezygnacji z nowego naboru Ukraińców. W momentach niepowodzeń frontowych i zagrożeń ze strony partyzantów, Niemcy zmieniali taktykę i politykę w stosunku do Ukraińców. Mieli opanowaną do perfekcji sztukę oszukiwania i zwodzenia.
Niemcy w obliczu nieuchronnej utraty Wschodu przystąpili do organizowania skutecznej obrony, skierowali na Wołyń siły ściągnięte z Zachodu, dojrzał plan przyszłych wielkich operacji bojowych na tym terenie. Dowództwo hitlerowskie podjęło środki nadzwyczajne, mianowicie zdecydowało się na przeprowadzenie szaleńczej akcji pacyfikacyjnej na całym Wołyniu. Celem jej miała być likwidacja radzieckich oddziałów partyzanckich na północy oraz polskich, bez względu na orientacje polityczne. Niewątpliwa siła Niemców utwierdzała ich w pewności zwycięstwa, uruchomione siły i środki pozwalały im blokować duże masywy leśne, wszczynać krwawe bitwy i zmuszać do wycofywania się. Zgodnie ze stosowaną taktyką wojny „błyskawicznej” fizycznie zniszczeni mieli zostać nie tylko partyzanci, lecz i ludność cywilna, która partyzantom pomagała, więc mordercza machina została puszczona w ruch. Planowo w pełnym uzbrojeniu wyruszali w teren, ciągnęli sprzęt artyleryjski; wspierało ich lotnictwo. Cios miał być wymierzony po raz ostatni na tak wielką skalę.
Zasmyki solą w oku
Zasmyki były solą w oku nie tylko dla UPA, ale także dla Niemców. Trwała mobilizacja polskiej młodzieży konspiracyjnej. UPA korzystała z każdej nadarzającej się okazji, aby rękami Niemców zlikwidować bazę samoobrony w Zasmykach. Dotąd mimo kilkukrotnych ataków Siczy Świniarzyńskiej celu nie udało się osiągnąć. Juryj Stelmaszczuk „Rudyj”, dowódca UPA północno-zachodniej części Wołynia, zeznawał przed sądem w Kijowie:
W sierpniu 1943 r. Sawur wezwał mnie do siebie i zażądał zlikwidowania Polaków(….)Zadanie zostało wykonane we wszystkich rejonach prócz turyjskiego(….)(obszar ten wchodził w skład województwa wołyńskiego, w ówczesnym powiecie kowelskim. Turzysk (ukr. Турійськ, Turiisk) był osadą i siedzibą gminy). W październiku 1943 r. na Wołyń przyjechał dowódca Północnej Grupy Kłym-Sawur, który nakazał natychmiast wyniszczyć Polaków w turyjskim rejonie….
19 stycznia Niemcy napadli na Zasmyki i dokonali istnej rzezi. Napiszę o tym w następnym artykule, w rocznicę tej krwawej tragedii.
