Prezydent Karol Nawrocki poinformował w piątek o odebraniu prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełenskiemu Orderu Orła Białego. Decyzja została podjęta po konsultacjach z Kapitułą Orderu i jest reakcją na zgodę ukraińskiego przywódcy na nadanie jednej z jednostek Sił Zbrojnych Ukrainy nazwy „Bohaterów UPA”.
W specjalnym oświadczeniu opublikowanym na platformie X Nawrocki podkreślił, że jako Wielki Mistrz Orderu Orła Białego ma obowiązek strzec honoru najwyższego polskiego odznaczenia państwowego.
– Wobec zgody prezydenta Wołodymyra Zełenskiego na nadanie jednej z jednostek Sił Zbrojnych Ukrainy nazwy „Bohaterów UPA”, po konsultacji z Kapitułą podjąłem decyzję o odebraniu Orderu Orła Białego prezydentowi Ukrainy – oświadczył.
Jednocześnie zaznaczył, że decyzja nie jest wymierzona przeciwko narodowi ukraińskiemu i nie oznacza zmiany polskiego stanowiska wobec wojny. Zapewnił, że wsparcie dla Ukrainy w walce z rosyjską agresją pozostaje aktualne.
Prezydent ocenił, że relacje polsko-ukraińskie nie mogą być budowane na gloryfikowaniu organizacji odpowiedzialnych za zbrodnie na Polakach. Jego zdaniem wzmacnianie pamięci związanej z UPA zatruwa dialog między oboma narodami.
– Są granice, których w relacjach polsko-ukraińskich przekraczać nie wolno – podkreślił. Dodał, że odebranie odznaczenia ma charakter nie tylko symboliczny, lecz również stanowi sygnał ostrzegawczy i apel do władz Ukrainy o powrót na drogę prawdy oraz wzajemnego szacunku.
Nawrocki nazwał decyzję o nadaniu jednostce wojskowej nazwy „Bohaterów UPA” oburzającą, niezrozumiałą i głęboko rozczarowującą, zwłaszcza w kontekście wieloletniego wsparcia udzielanego Ukrainie przez Polskę.
Podkreślił jednak, że Warszawa nadal pozostaje gotowa do współpracy z Kijowem. Zastrzegł przy tym, że Polska będzie konsekwentnie bronić własnej pamięci historycznej, symboli państwowych oraz narodowych interesów.
Prezydent stwierdził również, że sprawa powinna stać się lekcją dla Polaków i skłonić do przeciwdziałania propagowaniu ideologii odpowiedzialnych za ludobójstwo. Zaapelował o ustawowe zakazanie eksponowania w przestrzeni publicznej czerwono-czarnych flag kojarzonych z OUN i UPA.
Odnosząc się do wcześniejszych wypowiedzi wiceministra nauki Andrzeja Szeptyckiego, Nawrocki sprzeciwił się również porównywaniu UPA do Armii Krajowej czy żołnierzy niezłomnych. Jak zaznaczył, dla zdecydowanej większości Polaków UPA pozostaje organizacją odpowiedzialną za brutalne zbrodnie popełnione na obywatelach II Rzeczypospolitej podczas II wojny światowej.
W ocenie prezydenta Ukraina, aspirując do członkostwa w Unii Europejskiej, musi wykazać gotowość do uczciwego rozliczenia się z trudnymi kartami swojej historii.
– Zjednoczona Europa została zbudowana na odrzuceniu totalitaryzmów i kultu przemocy. Te zasady muszą obowiązywać wszystkich – oświadczył, dodając, że Polska nie zgodzi się na przyjęcie do wspólnoty państwa, które nie respektuje tych fundamentów.
Na decyzję Nawrockiego zareagował minister spraw zagranicznych Ukrainy Andrij Sybiha. Oświadczył, że pozbawienie Zełenskiego Orderu Orła Białego jest strategicznym błędem, z którego skorzysta wyłącznie Rosja. Zapowiedział również zwrot przyznanego mu w 2022 roku Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Zasługi RP.
Jeszcze przed ogłoszeniem decyzji prezydenta premier Donald Tusk poinformował, że rozmawiał z Wołodymyrem Zełenskim na temat kontrowersyjnej sprawy. Jak przekazał, ukraiński przywódca zapewniał, że nie miał zamiaru obrażać Polaków ani pogarszać relacji między oboma państwami.
Spór wywołała decyzja Zełenskiego z końca maja o nadaniu jednej z ukraińskich jednostek wojskowych imienia „Bohaterów UPA”. Wywołała ona falę krytyki w Polsce. Zastrzeżenia zgłaszali m.in. premier Donald Tusk, minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz, Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz sam prezydent Nawrocki, który zwrócił się do Kapituły Orderu Orła Białego o zajęcie stanowiska w sprawie ewentualnego odebrania odznaczenia.
Wołodymyr Zełenski został odznaczony Orderem Orła Białego w kwietniu 2023 roku przez prezydenta Andrzeja Dudę. W uzasadnieniu wskazano jego zasługi dla rozwoju relacji polsko-ukraińskich, współpracy na rzecz bezpieczeństwa Europy oraz obrony praw człowieka.
Według ustawy o orderach i odznaczeniach prezydent może pozbawić odznaczenia osobę, która dopuściła się czynu czyniącego ją niegodną jego posiadania. Może to nastąpić zarówno na wniosek właściwej kapituły, jak i z inicjatywy samej głowy państwa po zasięgnięciu jej opinii.
Wątpliwości budzi jednak kwestia procedury. Konstytucja wyraźnie wskazuje, że nadawanie orderów należy do prerogatyw prezydenta niewymagających kontrasygnaty premiera, nie odnosi się natomiast do ich odbierania. W ostatnich tygodniach przedstawiciele Kancelarii Prezydenta, Biura Bezpieczeństwa Narodowego oraz rządu zwracali uwagę, że w tej sprawie może być konieczny podpis szefa rządu.