K. Żabierek: Polskie dzieci o stosunku społeczności żydowskiej do Armii Czerwonej w 1939 roku [WSPOMNIENIA]

"Brama powitalna" na przyjęcie Armii Czerwonej zbudowana we wsi Grudziewicze /materiały prasowe
1 1 378

17 września 1939 roku zdradzieckim atakiem na polskie ziemie cios w plecy walczącej armii polskiej zadały zagony armii czerwonej realizując tym samym tajne porozumienie III Rzeszy i Związku Sowieckiego podpisane końcem sierpnia 1939 roku. Pomimo, że dla Polaków uderzenie to było wstrząsem i tragedią nie wszyscy na polskich Kresach odczuwali smutek i żal. Nasi przodkowie pomimo klęski kampanii polskiej walczyli dalej lecz nie tylko z orężem w ręku lecz również z piórem zapisując wspomnienia świadków tamtych wydarzeń dla nas potomnych.

Jan Tomasz Gross zanim zasłynął swoją antypolską broszurą „Sąsiedzi” był współautorem publikacji wraz Ireną Grudzińską-Gross pt: „W czterdziestym nas Matko na Sibir zesłali…” Polska a Rosja 1939-19421 w której przedstawił zgromadzone w Instytucie Hoovera w Stanford wspomnienia Polaków wywiezionych na nieludzką ziemię. W publikacji nie pominął fragmentów wspomnień w których Polacy opisywali współpracę Żydów z Armią Czerwoną.

Nasi przodkowie zdając sobie sprawę potrzeby zachowania pamięci o wydarzeniach po 17 września 1939 roku gromadzili w miarę możliwości jak największa ilość wspomnień tamtejszych Polaków. Jedną z osób zbierających te wspomnienia wśród polskich dzieci z Kresów, które ostatecznie trafiły do Meksyku (Santa Rosa) był ksiądz Józef Jarzębowski. Obecnie zeszyty ze wspomnieniami polskich dzieci znajdują się w Muzeum jego imienia w Licheniu Starym. 

PRZECZYTAJ: A. i K. Żabierkowie: Pierwsza matura w Polsce odrodzonej „świadectwem dojrzałości” miasta Lwowa

Warto w tym miejscu przytoczyć fragmenty tych wspomnień w odniesieniu do reakcji ludności żydowskiej po 17 września 1939 roku na Kresach.

Dane osobowe poniższych osób zostały potwierdzone na podstawie Spisu Uchodźców Polskich na terenie Meksyku według stanu na dzień 1 listopada 1944 roku wydanym przez delegaturę ministerstwa pracy i opieki społecznej w Meksyku.

Stanisław Jaskółd, pochodził z miejscowości Świrłacz (obwód grodzieński). Urodzony 22 października 1928 roku w miejscowości Róźki powiat Wołkowysk. Opisując reakcję na wejście sowietów zapisał (…) Na ulicach miasta powstały liczne bramy tryumfalne, budowane tylko rękami Białorusinów (…) Żydzi popierali Białorusinów, myśląc że tym łatwiej będą mogli zrobić „interes”2.

Romuald Surowiec, urodził się 16 listopada 1928 roku w miejscowości Ludwiszcze (powiat Krzemieniec). Jego ojciec został rozstrzelany w Kalininie w 1940 roku. Prędzej przetrzymywany w obozie w Ostaszkowie. W swoich wspomnieniach zapisał (…) Wszystkie główne drogi przepełnione były bramami triumfalnymi, budowanymi rękami żydów i Ukraińców, spodziewających się pełnej wolności od bolszewii. (…) Ukraińcy zaczęli nawet wywieszać niebiesko-żołte flagi (co im zaraz zabroniono) a u drzwi domów żydowskich powiewały czerwone płótna, odcięte od białego. Codziennie prawie na rynku zbierał się tłum ludzi słuchając przemówień „różnorodnych” politruków, głoszących teorię „szczęścia bolszewickiego”. Po skończeniu podobnego mitingu rozlegały się gromkie okrzyki Żydów i ukraińców (Polacy na miting nie chętnie uczęszczali) na cześć „wielkiego ojca i wodza” towarzysza Stalina” Dalej pisał (…) Sprzymierzona wielce Rosja z Niemcami, zadowoleniem rządziła ciężkim losem Polaków tworząc z Żydów i Ukraińców którzy w pierwszym dniem przybycia Czerwonych przemienili się w „zaciętych komunistów” , milicję , mszczącą się niesprawiedliwie nad rodzinami polskimi 3.

Julian Wojtkowski pochodził z Drohiczyna na Polesiu. Urodzony 28 czerwca 1928 roku. Zapisał (…) Żydów zaraz porobiono komendantami miasta4.

Edward Karczewski syn Stefana i Michaliny urodzony 18 sierpnia 1928 roku w Wołkowcach pow. Borszczów (Podole). Pisać o podejściu Żydów zapisał ze postanowieniu władzy sowieckiej na wiecu podjęto decyzję powołania milicji (…) któraby się składała z Ukraińców i Żydów, chodziła z czerwonymi opaskami na rękawach i dostarczała potrzebnych wiadomości do Borszczowa , no, i któryby aresztowała jeszcze tych którzyby okazali się szkodliwi W innym miejscu zaś odnosząc się do polityki gospodarczej wprowadzanej przez sowietów zapisał (…) Bolszewicy powoli przekształcali wieś na bolszewicki kołchoz. Utrudniali i to Polacy w dalszym ciągu, a przeciwnie dopomagali Ukraińcy i zydzi5

Antonina Wierszyłowska pochodziła z powiatu Lidzkiego nad Niemnem w województwie Nowogródzkim.(Mieszkała na stacji Niemen. Urodziła się 1.07.1926 w miejscowości Sielec powiat Lida). Przebywał w kołchozie Krasnopiorowka. Przez Uzbekistan, przez Indię, Kalifornię do Meksyku. Polacy w miejscowości (Dzhumabazar, Uzbekistan) Jak zapisała Antonina Wierszyłowska (…) Po kilku miesięcznym pobycie do Dżumy przyjechała polska placówka. Polacy byli z tego bardzo zadowoleni, bo wiedzieli, że będzie nad nimi jakaś opieka. Delegacja składała się z samych Żydków i jednego Polaka, który także ciągnął za nimi. Produkta przychodziły na placówkę co tygodnia, ale żeby coś dostać to nie był niczego. Żydzi dostawali dwa razy na tydzień (za) mąkę, ryż a nawet ubranie. Polakom nigdy nie wystarczyło ani mąki ani też z ubrania. Polacy widząc takie sprawy napisali do Polskiego Rządu, ażeby przysłali innego delegata. Po pewnym czasie (…) przyjechał nowy delegat też Żyd. Gdy ujrzeli Polacy na placówce Żyda od tego czasu nikt na placówkę nie zajrzał6

Lorenc Karoliny, pochodził z miejscowości Kolonia Dębinka (lub Debianka k/Szczerca) leżącej w województwie i powiecie Lwowskim. Urodziła się 26 lipca 1928 roku. Opisując stosunek Żydów do władz sowieckich zapisała (…) Żydzi kłaniali się Sowietom jako swoim wybawicielom7.

Robert Wójcicki pochodził z osady Chrynów (inna nazwa Hrynów) (powiat Włodzimierski na Wołyniu). Urodzony 28 sierpnia 1928 roku. Został deportowany do Archangielska 1940 roku. Opisując zachowanie Żydów zapisał : Bardzo prymitywnie obchodziła się ludność Ukraińców i zydów po wkroczeniu wojsk sowieckich na terytorium Polskie. Żydzi ściągali polskich żołnierzy z koni obdzierali odzież i zabierali broń. Gdy żołnierz zaczynał się bronić i gdy użył broni, to ze wszystkich stron zaczynały się sypać pociski karabinów, z okien domów żydowskich8

Julia Chorzempa, pochodziła z powiatu Sokal w osadzie Góra obok miasteczka Bełza. Urodzona 15 października 1925 roku. Jak wspominała po wkroczeniu Armii Czerwonej (…) W miejscowym miasteczku utworzyła się milicja złożona przeważnie z Żydów. Na rękach mieli czerwone opaski i polskiego języka przestali używać9. Pisać dalej zapisała (…) wchodząc do miasta zobaczyłam piękną bramę, zbudowaną przez Żydów na powitanie bolszewików10.

Stanisława Gielas pochodziła z Kolonii Werhaj położonej obok wsi Wołków (powiat Przemyślany, województwo tarnopolskie). Urodzona 17 maja 1928 roku. Odnosząc się do wkroczenia do Lwowa wojsk sowieckich zapisała wspomnienia swojego ojca, który był wśród obrońców tego wiecznie wiernego miasta. (…) Czołgi wkraczały do Lwowa całe przybrane w kwiaty, na nich stali żołnierze sowietcy z gwiazdami czerwonymi na czapkach w mundurze podartym i brudnym w butach dziegciem wysmarowanych, zanieczyścili całe miasto. Ludność żydowska i ruska z okrzykami radości witała ich i wręczała kwiaty11.

Henryk Leonik mieszkał w Stołowicze (woj. Nowogródzkie) zesłany do Kazachstańskiej SRR (Siewierokazachska). Urodzony 27 marca 1929 roku. Zapisał on odnosząc się do stosunku mieszkańców do wojsk sowieckich (…) Ludność żaś żydowska i białoruska schlebiała im. Żydzi zdradzali i wydawali w ręce sowieckie tych, którzy nie zdążyli się schronić 12

Leopold Ciastoń, urodzony 29 sierpnia 1929 roku. Pochodził z powiatu Łuckiego (Borowicze). Zesłany początkiem marca 1940 roku do Archangielska. Zwolniony 1941 roku. Odnosząc do zachowania Żydów zapisał (…)Wrogo do narodowości polskiej usposobili się zydzi. Oni byli katami wielu uciekinierów, przez nich wielu było skazanych do więzień, skąd już nigdy nie wracali. Żydzi stawali zawsze po tej stronie skąd mogli czerpać zysk13

Emilia Ostojska, córka Józefa i Józefy urodzona 18 lutego 1930 roku w Brześciu nad Bugiem. Mieszkała w osadzie Józefpol kilometr od Brześcia. Opisując zajęcie miasta przez sowietów napisała (…) Polacy skryli się w domach, by nie widzieć jak „dziady” zajmuja ich ziemię i nie dodawać sobie goryczy. Rusini zaś i Żydzi powywieszali czerwone płachty i szli witać oswobodzicieli. Z rozpromienionymi twarzami, rzucali się na wojsko kwiatami wznosząc przy tym okrzyki na cześć Bolszewii14

Wanda Wójcik. Córka Stanisława i Walerii urodzona 20.10.1926 r w Pobużany (lub Poburzany) koło miejscowości Busk koło Lwowa. Jak zapisał o podejściu Żydów zapisał (…) Żydzi, jak zwykle z wyrachowaniem , początkowo zachowali spokój i trzymając stronę Polski. Nie wyjawiali bynajmniej, uczuć wewnętrznych, które w całej postaci wystapiły pózniej15. W innym miejscu wspominała (…) Początkowo w szkole polskiej nauczycielstwo i dyrektor byli Polakami. Stopniowo poczęto usuwać ważniejsze osoby, niektórzy nauczyciele usuwali się sami. Początkowo obrazy św. zostały na swoich miejscach. Ale gdy kierownictwo objął Żyd, znikły one niezawodnie (…) Urząd miejski sprawowała milicja złożona z samych ukraińskich awanturników. Żydzi z biegiem czasu i tych usunęli, zajmując ich stanowiska16.

Antoni Pachucki Urodził się 3.05.1930 roku w miejscowości Skarczewo. Mieszkał w osadzie Tułowo z gminy Międzyrzeckiej powiat Wołkowyski województwa Białostockiego. Jak zapisał swoje odczucia po wkroczeniu armii Czerwonej (…) Białorusini i Żydzi byli przychylni dla czerwonego mrowia (…) Żydzi, którzy mieszkali przeważnie po większych wsiach i miastach wschodnich byli ustosunkowani do armi czerwonej dość przyjaźnie. Z Zelwie, Żydzi wystawili bramę tryumfalną dla wojska sowieckiego. Żydzi bowiem wiedzieli że „Baćka” Stalin da im większe sfobody do handlu niż Niemcy, a nawet ludność polska17

Wanda Dominiak pochodziła z osady Moszewicze (wojskowa) w województwie nowogródzkim. Urodzona 20.07.1927 roku. (…) Tymczasem na osadzie i w okolicy jej działo się coś okropnego, komunizm rozwijał się na szeroka skalę. W skład jego oprócz Białorusinów wchodzili również i zydzi. Zbierali się oni na tajne zebrania w umówionych miejscach, gdzie prowadzili jakieś narady, które zazwyczaj kończyły się wysłaniem pewnego zaufanego człowieka na granicę Polsko-Rosyjską z jakimiś sprawozdaniem. Wobec ludności polskiej zachowywali się okropnie, gdzie się dało, i gdzie mogli czynili wielkie szkody. Postępowaniem swoim dawali do zrozumienia jak bardzo nienawidzili Polaków. Wspominając natomiast sam moment wkroczenia do osady czołgów sowieckich zapisała (…) Tanków jeszcze nie było, lecz widocznie nadjeżdżały, bo odzywały się z daleka donośne „Ura”! Żydów i białorusinów. Jakoż wkrótce ukazały się z za górki. Na widok ich, Polacy skamienieli, stali ze spuszczonymi oczyma, nie wiedząc co z sobą począć, natomiast zydzi i Białorusini szaleli. Tak oni, jak i każda służąca, rzucali na „krasnoarmiejców” czerwonymi kwiatami, krzycząc, „Ura, nasze wybawiciele, Ura” 18.

Anastazja Kozicka córka Teodora i Wandy urodzona 20.XI.1928 w Rokitnie powiat Sarny (woj. Wołyń). Zapisała ona (…) Gdy sowiety wkraczali do miasta ludność polska przemykała się po domach i czekała co dalej będzie z nia. Niektórzy popadali wprost w szał. Na ulicach masowo zbierali się Żydzi i Ukraińcy i kwiatami i gdy sowieckie wojsko wkraczało sypali ulicę kwiatami i krzyczeli na cześć Rosji i Stalina. Żydzi bardzo się cieszyli i gdy zobaczyli jakieś wojsko sowieckie krzyczeli „To nasi”19

1 „ W czterdziestym nas Matko na Sybir zesłali…” Polska a Rosja 1939-1942, wybór i opracowanie I. Grudzińska – Gross, T.Gross, Kraków 2008.
2 Wspomnienia Stanisława Jaskółda spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 9, s.9-10.
3 Wspomnienia Romuald Surowiec spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 10, s22-24.
4 Wspomnienia Julian Wojtkowski spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 12, s.6.
5 Wspomnienia Edward Karczewski spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 21, s.15. (do 23).
6 Wspomnienia Antoniny Wierszyłowskiej spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 4, s. 24.
7 Wspomnienia Koroliny Lorenc spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 3, s.12.
8 Wspomnienia Robert Wójcicki spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 18, s.9.
9 Wspomnienia Julii Chorzempy spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, ML 197/05, zeszyt 7, s.4-5.
10 Wspomnienia Julii Chorzempy spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, ML 197/05, zeszyt 7, s.7-8.
11 Wspomnienia Stanisławy Gielarówny spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, ML 197/05, zeszyt 1, s.6.
12 Wspomnienia Henryka Leonika spisane w Santa Rosa, Muzeum im. ks. J. Jarzębowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 2, s. 10.
13 Wspomnienia Leopolda Ciastoń spisane w Santa Rosa, Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 17, s. 14.
14 Wspomnienia Emilli Ostojewskiej spisane w Santa Rosa, Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 15, s. 20.
15 Wspomnienia Wanda Wójcik spisane w Santa Rosa, Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 7, s. 14.
16 Wspomnienia Wanda Wójcik spisane w Santa Rosa, Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 7, s. 20.
17 Wspomnienia Antoniego Pachuckiego , spisane w Santa Rosa, Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 13 s.17-18.
18 Wspomnienia Wandy Domi…, spisane w Santa Rosa, Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 13 s.12-18.
19 Wspomnienia Koroliny Lorenc spisane w Santa Rosa, [w:] Muzeum im. ks. J.Jarzebowskiego w Licheniu starym, MLr 197/05, zeszyt 20, s.18.

Przeczytaj:

K. Żabierek: Relacje polsko-ukraińskie w latach 1921-1939

Może ci się spodobać również Więcej od autora

1 komentarz

  1. KID mówi

    Witam,
    Potrzebna jest korekta:
    Jest napisane – „Prędzej przetrzymywany w obozie”
    Moze wczesniej lub przedtem?
    Pozdrawiam,

Zostaw odpowiedź

Twoj adres e-mail nie bedzie opublikowany.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Ta strona wykrozystuje pliki cookies. więcej informacji

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close